मधुमेह – आयुर्वेद व योग ( Ayurvedic Treatment of Diabetes)

  Diabetes and Ayurveda

मधुमेह (Diabetes) हा जगातील सर्वात सामान्य आजार आहे. याची काही प्रकरणे अनुवांशिक असतात तर काही आधुनिक जीवनातील ताण आणि सवयीमुळे उत्पन्न होतात. आयुर्वेदामध्ये दोषांना फार महत्व देण्यात आले आहे. दोष असंतुलनामुळे  आरोग्याशी संबंधित समस्या उद्भवतात.  हा कफ दोष असंतुलनामुळे उत्पन्न् होणारा आजार आहे. जेव्हा कफ दोष असंतुलित होतो. तेव्हा तो जाठराग्नीच्या कार्यात् अळळा निर्माण करुन चयापचय योग्य प्रकारे होऊ देत नाही. यामुळे शरीरात अधिक प्रमाणात साखर निर्माण होते. त्यामळे मधुमेहासारखी स्थिती उद्भवते.

    मधुमेहावरील आयुर्वेदिक उपचारांविषयी आयुर्वेदिक ग्रंथांतही ‘धातुपजन्य विक्रुती’ असे वर्णन केले आहे. साखरेच्या उच्च पातळीचा इतर शारीरिक ऊतींवर दुष्परिणाम होतो. आयुर्वेदात ओजसला जीवनाचे सार म्हटले आहे. जेव्हा याचा ह्रास होतो तेव्हा  शारीरिक कार्ये नष्ट होतात. यामध्ये ओजस लघवीतून कमी होते.

     मधुमेहासाठी आयुर्वेदिक(Diabetes and Ayurveda) औषधी वनस्पतींचा शोध घेण्याचा विचार करीत असाल तर आयुर्वेद हा एक संपूर्ण उपचार करणारा  म्हणून ओळखला जातो. रोगांना शरीरात प्रवेश करण्यापासून प्रतिबंधित करतो. यासाठी आयुर्वेदात काही मुख्य पदार्थ वापरले जातात. ते खालील प्रमाणे.

Ayurvedic Treatment Of Diabetes

दालचिनी (Cinnamon)

एक प्रभावी पोट साफ करणारी औषध वनस्पती म्हणून ओळखली जाते. जेवणानंतर ती रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी करण्यास मदत करते आणि इन्सुलिनची( Insuline) संवेदनशीलता देखील वाढवते. याचा उपयोग आयुर्वेदात बिगडलेला आणि वात दोष कमी करण्यासाठी केला जातो.

गुळमार (Gudmar)

गुळमारचा अर्थ ‘साखरेचा नाश करणारा’ असा होतो. गुमारमध्ये प्रामुख्याने जिम्नमिक सिड (Gymnemic acid) असते. त्यामुळे साखर खाण्याची इच्छा कमी होण्यास मदत होते. यामध्ये मधुमेह-विरोधी गुणधर्म आहे. गुमार आपल्या आतड्यांमधील (Intestine) रिसेप्ट्र्सना (Receptors) अवरोधित करतो. त्यामुळे साखरेच अधिक शोषण थांबते. गुमाची रासायनिक रचना साखरे सारखीच असते. हे शरीरात इन्सुलिन पातळी संतुलित करण्यास मदत करते.

विजयसार (Vijaysar)

    रक्तातील साखरेची पातळी कायम राखण्यासाठी विजयसार आणखी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. या औषधी वनस्पतीमध्ये अँटी-हायपरलिपडेमिक (Antihyperlipidemic)गुणधर्म आहेत. ज्यामुळे शरीरातील कोलेस्टेरॉलची (Cholesterol) पातळी कमी होण्यास मदत होते. या व्यतिरिक्त वारंवार लघवी करणे, अतिप्रमाणात खाणे आणि अंगात जळजळ होणे यासारख्या मधुमेहाची लक्षणे देखील विजयसर कमी करते. १ चमचा विजयसार चुर्ण घेवुन एक कप पाणी मिक्स करुन रात्रभर तसेच ठेवावे व सकाळी उपाश्या पोटी प्यावे.

कारल्याचा रस (Bitter Gourd)


     मधुमेहासाठी हा एक उत्तम उपाय मानला जातो. हे एंटीऑक्सिडंट्स(Antioxidant) आणि हायपोग्लिसेमिक (Hypoglycemic) क्रियाकल्प दर्शविणारे पॉलीपेप्टाइड-पी (Polypeptide-P) सारख्या बायोएक्टिव्ह (Bioactive) संयुगे यामध्ये आढळते. कारल्याची वरची साल काढुन त्याचे लहान तुकडे करा. व् ग्राइंडरमध्ये तुकडे टाकण्यापूर्वी बियाणे वेगळे करा. कारल्याचा रस काढुन उपाश्या पोटी प्यावे.

वटवृक्ष साल (Banayan Tree Bark )


     वटवृक्षाच्या झाडाची साल  हे आणखी एक प्रभावी आयुर्वेदिक औषध आहे. यामध्ये ल्युकोसॅनिडिन (Leucocyanidin) नावाच्या कंपाऊंडच्या उपस्थितीमुळे हे इंसुलिन स्राव उत्तेजित करते आणि इन्सुलिन र्‍हास रोखते. 20 ग्रॅम वटवृक्षाची साल घ्या आणि चार ग्लास पाण्यात गरम करा. पाणी जवळजवळ एका ग्लास होईपर्यंत कमी होईपर्यंत आटवा. एकदा ते थंड झाले की त्याचे सेवन करा.

तमालपत्र्, हळद, कोरफड ( Bay leaf, Haldi, Aloe Vera )

     हळद (१/२ टीस्पून), तमालपत्र (१/२ टीस्पून) आणि कोरफड जेल (१ टेस्पून) मिक्स करावे. हे मिश्रण सकाळच्या आणि रात्रिच्या जेवनाआधी दिवसातून दोनदा घ्यावे. एंटी-इंफ्लेमेटरी(Anti-inflammatory) आणि अँटीऑक्सिडंट (Antioxidant)  गुणधर्मामुळे रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यासाठी हे मदत करते.

बेलपत्र ( Belpatra)

     आणखी एक प्रभावी मार्ग म्हणजे बेलाच्या पानांचा रस सुमारे 15 मि.ली. व 5 ग्रॅम मध मिसळवा. मधुमेह इन्शूलिनच्या कमतरतेमुळे रक्तामध्ये व लघवीमध्ये साखर आढळणे या आजारासाठी हे औषध दिवसातून तीन वेळा घ्यावे. दररोज सकाळी लवकर रिकाम्या पोटी ते घ्यावे.  30 मिलीलीटर रस रुग्णाने सेवन करावा.

गुडूची (Giloy)

     टाइप 2 मधुमेह व्यवस्थापित करण्यास मदत करते. गुडूची हायपोग्लिसेमिक (Hypoglycemic agent) एजंटसारखे कार्य करते. जे मधुमेहावरील रामबाण उपाय आहे. हे रक्तातील साखरेची पातळी कमी करण्यास मदत करते. गुडूची जास्त प्रमाणात ग्लूकोज (Glycose)नष्ट करण्यास मदत करते. ज्यामुळे उच्च रक्तातील साखरेची पातळी कमी होते. नॅशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नॉलॉजी इन्फॉरमेशन (एनसीबीआय) ने केलेल्या अभ्यासानुसार, गुडूची मधुमेह-विरोधी कार्यक्षमता असल्याचे म्हटले आहे.

मेथी (Methi)

     मेथीचे बरेच आरोग्यदायी फायदे आहे. परंतु सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते रक्तातील साखरेची पातळी व्यवस्थापित करण्यास मदत करते. मेथीमध्ये असलेले फायबर आतड्यात एक जाड-जेल तयार करते, ज्यामुळे साखर शोषणे अवघड होते, म्हणून उच्च रक्तातील साखरेची पातळी व्यवस्थापित करते.

जांभुळ (Jamun)

    जांभुळमध्ये २% पाणी आहे आणि त्यात सुक्रोज नाही. याचा हायपोग्लिसेमिक प्रभाव आहे. ज्यामुळे रक्तातील आणि मूत्रातील साखरेची पातळी कमी होते.  जांभुळामध्ये रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी करण्यासाठी अल्कोलोइडचे  प्रमाण जास्त असते.

तुळशी ( Tulsi)

     प्री-डायबेटिक आणि टाइप २ मधुमेह(Type 2 Diabetes) असलेल्यांसाठी तुळशी फायदेशीर आहे. तुळशीचे सेवन नियमितपणे केल्याने रक्तातील साखरेची पातळी कमी होण्यास मदत होते. तुळशीच्या पानांमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स गुणधर्म असतात. जे कॅरिओफिलिन (Caryophyllene), युजेनॉल (Eugenol) आणि मिथाइल युजेनॉल (Methyl eugenol) तयार करतात, एकत्रितपणे ते अग्नाशयी पेशींना इन्सुलिनची संवेदनशीलता वाढविण्यास मदत करतात.

पथ्य

  • गहू, साठी तांदूळ, बाजरी, हरभरा, तूर डाळ, कुळथी, मेथी दाणे खाणे.
  • मेथी, पटोल, कारवेल्लक, तांदुळजा, शेवगा शेंग,  लसूण, कच्ची केळी, जांभुळ, आवळा कपित्त ,डाळिंब इ. भाज्या व फळांचा रोजच्या आहारात उपयोग करणे.
  • मध, मोहरी तेल,  मुरमुरे, काळी मिरी, सैंधव, हळद, आले इ.
  • नियमित शारीरिक क्रिया करणे आणि शरीराचे आदर्श वजन राखून ठेवणे.
  • दिवसा झोपणे , सतत बसणे टाळणे.
  • जेवण झाल्यावर फिरणे.
  • आपल्या हृदयाची गती वाढविण्यासाठी दैनंदिन व्यायाम करावे.
  • रक्त चाचणी करत राहावे.
  • नियमित आरोग्य तपासणी करणॆ.

अपथ्य

  • दुपारची झोप घेणे बंद करावे.
  • कार्बोहायड्रेटचे युक्त आहाराचे सेवन करु नये.
  • दारू आणि धूम्रपान टाळावे.
  • आपल्या अन्नात जास्त तेल घालणे टाळा.

योग व मधुमेह (Yoga, Diabetes and Ayurveda)

     योग हे केवळ आपल्यानालाचआराम देत नाही तर मधुमेहासह जगण्यास मदत करते. असे काही योगासने आहेत जी नियमित केल्यास रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी करण्यास मदत करते. योग आसन- पश्चिमोतानासन, धनुरासन, अर्धमस्त्येंद्रासन, वक्रसन, शवासन, सूर्यनमस्कार, कपालभाती क्रिया, भ्रामरी प्राणायाम इ.

 तुम्हाला आमचा लेख कसा वाटला हे नक्की कळवा.

सुविचार:-  “जर वाईट सवयी वेळेत बदलल्या नाहीत तर त्या सवयी आपला वेळ बदलतात .”